PHẦN 2 · ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP

Bài 2. Đạo đức nghề nghiệp quản lý dự án

Thời lượng đọc ≈ 20 phút   ·   Chương 2 sách “Quản lý dự án: Hiểu đúng & Làm thật”

Lấy nhân làm ơn; lấy nghĩa làm lẽ; lấy lễ làm nết;

lấy nhạc làm vui; tử tế nhân từ, gọi là quân tử.

— Trang Tử

MỤC TIÊU BÀI HỌC Sau bài này, bạn có thể: •     Phân biệt khái niệm đạo đức và vô đạo đức phổ quát trong môi trường dự án. •     Trình bày định nghĩa và biểu hiện của bốn giá trị trách nhiệm, tôn trọng, công tâm và chính trực. •     Vận dụng “bất tuân trí tuệ” một cách có căn cứ khi gặp chỉ đạo sai. •     Nhận diện các tình huống đạo đức thường gặp: “văn hóa phong bì”, báo cáo thiếu trung thực, chạy tắt thủ tục.

 

Làm dự án, nhiều khi ta tự hỏi: cách hành xử hay quyết định của mình trong tình huống đó có đúng đạo đức không? Ta đã nhìn vấn đề từ nhiều góc, hay tự cho mình sở hữu “chân lý”? Bài này xây nền cho câu trả lời.

Đạo đức là gì trong nghề dự án?

Để sống và làm việc có đạo đức, trước hết ta cần phân biệt rõ khái niệm đạo đức với vô đạo đức. May mắn là nhân loại có chung nhận định về các khái niệm này:

Khái niệm đạo đức Trung thực, chính trực, tin cậy, không thiên vị, công bằng, vị tha, tôn trọng, lịch sự, tử tế, vô tư, liêm chính, cảm thông, trắc ẩn, thấu hiểu.

Khái niệm vô đạo đức Lừa dối, xảo trá, bất lương, định kiến, bất công, nhẫn tâm, thô lỗ, vị kỷ, hám lợi, vô tâm, cố chấp.

 

Trong số đó, bốn giá trị được thừa nhận và áp dụng phổ biến trong nghề quản lý dự án là trách nhiệm, tôn trọng, công tâm và chính trực.

Hình 2.1. Bốn phẩm chất đạo đức là bộ rễ nuôi dưỡng cây dự án.

Trách nhiệm

ĐỊNH NGHĨA Trách nhiệm là chủ động nhận lãnh hậu quả của quyết định ta đưa ra hoặc hành vi ta thực hiện. Trách nhiệm còn là nhận lãnh hậu quả đối với việc lẽ ra phải làm vì lợi ích của dự án, của tổ chức, trong khả năng và điều kiện làm được, nhưng ta không làm.

 

CÂU CHUYỆN Người thợ mộc và ngôi nhà cuối cùng Một người thợ mộc già tận tụy nhiều năm xin nghỉ hưu. Hãng nhờ ông xây nốt một căn nhà. Biết mình sắp nghỉ, ông làm qua loa, dùng vật liệu kém, chỉ cốt vẻ ngoài đẹp. Khi xong, ông chủ trao chìa khóa: căn nhà là quà tặng cho ông. Từ đó ông phải sống trong ngôi nhà mà chỉ mình ông biết là kém chất lượng.

 

Tinh thần trách nhiệm có nhiều biểu hiện trong dự án:

• Dám nhận lỗi. Trong một cuộc đàm phán kỹ thuật dự án năng lượng, khi phía Việt Nam chỉ ra sai sót trong bản chào, trưởng đoàn Nhật chủ động xin lỗi; toàn bộ thành viên đoàn đứng dậy cúi đầu nhận lỗi về sai sót trong hồ sơ chào thầu.
• Làm tròn bổn phận, không “bao đồng”. Không lấn sân chuyên môn của người khác bằng nhận định cảm tính, thiếu dữ liệu và lập luận.
• Hiểu và tuân thủ pháp luật. Dự án hạ tầng, năng lượng thường chịu áp lực về tiến độ và chọn nhà thầu “được chỉ tên”. Bỏ qua thủ tục để “chạy tắt” sẽ để lại trách nhiệm pháp lý về sau.

 

Làm theo chỉ đạo thì bình an tức thời, nhưng làm đúng luật thì thảnh thơi cả đời.

 

CÂU CHUYỆN Bài học ngàn vàng Một vị vua bỏ ngàn lượng vàng mua bài học chỉ có một câu: “Phàm làm việc gì, trước hết phải xét kỹ đến hậu quả của nó.” Ban đầu vua giận, về sau thấm thía và cho khắc câu ấy lên mọi vật dụng. Khi viên ngự y bị mua chuộc định dâng thuốc độc, ông nhìn thấy câu khắc trên chén, nghĩ đến hậu quả, rồi khai thật. Nhờ vậy âm mưu bị dập tắt.

 

Tôn trọng

ĐỊNH NGHĨA Tôn trọng là khi ta biết tự trọng, biết phẩm giá bản thân và tôn trọng nghĩa vụ của mình đối với dự án, tổ chức, doanh nghiệp, môi trường và xã hội.

 

CÂU CHUYỆN “Đấng cứu thế” trong tu viện Một tu viện đang tàn lụi. Một vị giáo sĩ ghé qua chỉ nói: “Trong số các vị có Đấng cứu thế.” Các vị sư bắt đầu nhìn nhau khác đi: có lẽ sau vẻ trầm lặng là tri thức, sau sự mau miệng là niềm vui cho mọi người. Họ trân trọng nhau, và bầu không khí cả tu viện hồi sinh.

 

Năm 1948, thư ký Vũ Kỳ tâm sự với Bác Hồ rằng anh em phục vụ hay cáu gắt nhau. Bác đáp: làm việc lâu với nhau mà hai Bác cháu chưa từng nặng lời, vì “Bác tôn trọng chú, chú tôn trọng Bác”. Qua câu chuyện bánh ga tô ăn khi đã no, Bác kết luận: tự phê bình và phê bình cũng phải đúng lúc, đúng cách, và phải biết tôn trọng lẫn nhau.

Trong dự án, tôn trọng thể hiện ở:

• Sự tử tế, chân thành; biết quan tâm, lắng nghe và thấu hiểu quan điểm người khác.
• Không lợi dụng vị trí để tác động quyết định của người khác nhằm trục lợi; không lạm dụng tiền bạc, tài sản hay nhân viên được giao.
• Tìm hiểu chuẩn mực, phong tục của đối tác; tránh định kiến và áp đặt khuôn mẫu văn hóa.
• Giải quyết bất đồng trực tiếp, thẳng thắn, thiện chí; không để chuyện nhỏ và định kiến làm cục diện rối thêm.
• Trên hết là lòng tự trọng: coi trọng danh dự, phẩm chất và tư cách của chính mình.

 

Công tâm

ĐỊNH NGHĨA Công tâm là đưa ra quyết định và hành động công bằng, khách quan; hành vi không bị chi phối bởi tư lợi, định kiến và thiên vị.

 

CÂU CHUYỆN Tô Hiến Thành tiến cử người hiền Khi Tô Hiến Thành bệnh nặng, Vũ Tán Đường ngày đêm hầu hạ, còn Trần Trung Tá bận việc không đến thăm. Thái hậu hỏi ai có thể thay ông, ông đáp: Trần Trung Tá. Thái hậu thắc mắc, ông nói: nếu hỏi người hầu hạ thì không ai ngoài Tán Đường, còn hỏi người thay thần gánh việc nước thì phải là Trung Tá.

 

Công tâm trong dự án nghĩa là:

• Minh bạch trong ra quyết định; công khai mọi xung đột lợi ích với các bên liên quan.
• Không tuyển hay sa thải, thưởng hay phạt, trao hay từ chối hợp đồng dựa trên toan tính cá nhân, thiên vị, bao che, hối lộ.
• Phân biệt quà tặng văn hóa (cuốn sách, bức tranh, đặc sản) với “văn hóa phong bì”.

 

NÓI KHÔNG VỚI “VĂN HÓA PHONG BÌ” “Phong bì” làm tê liệt dần sức đề kháng, khiến ta mất sự vô tư, khách quan. Nói không là việc khó vì ở nhiều nơi nó đã thành “lệ”. Ta chỉ làm được khi nhận diện đúng “bệnh tham” trong mỗi người, biết thế nào là đủ, giữ liêm sỉ và sống liêm khiết.

 

Chính trực

ĐỊNH NGHĨA Chính trực là bổn phận luôn trung thực, hiểu đúng và tôn trọng sự thật, trọng danh dự, giữ lời hứa, nói đi đôi với làm, làm điều đúng và kiên trì làm điều đúng, hành xử nhất quán theo các giá trị và chuẩn mực đạo đức phổ quát.

 

Thời vua Trần Duệ Tông, cung phi Nguyễn Thị Bích Châu dâng Kê minh thập sách, mười kế sách trị nước, trong đó có những lời vẫn còn nguyên giá trị với các dự án quan trọng quốc gia: “Ngăn kẻ lạm quyền để trừ mọt nước”, “Tìm những lời trực gián để đường ngôn luận được rộng mở”, “Chọn tướng nên lựa người thao lược sau mới đến là bậc gia thế”.

Bất tuân trí tuệ

KHÁI NIỆM Bất tuân trí tuệ (Intelligent Disobedience) là không tuân theo uy quyền với lý do hợp lý, bằng cách đặt câu hỏi về tính chính đáng của quyết định mà lãnh đạo đưa ra khi lựa chọn hoặc chỉ đạo dự án.

 

Chó dẫn đường được huấn luyện kỹ năng này: nếu người chủ khiếm thị ra lệnh băng qua đường khi xe đang chạy, chú chó sẽ từ chối. Trong dự án, bất tuân trí tuệ giúp tổ chức tránh đầu tư sai hoặc ra quyết sách gây hại, chẳng hạn khi:

• Lãnh đạo áp đặt chọn nhà thầu không đủ năng lực, kinh nghiệm.
• Mốc tiến độ bị áp đặt, không khả thi, xem nhẹ chất lượng và lợi ích.
• Quyết định trái với chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.

 

Để nói “không” một cách hiệu quả, giám đốc dự án cần tư duy phản biện, trình bày bằng dữ liệu và sự kiện, nhạy bén với ý kiến người khác và tìm liên minh ủng hộ lập luận đúng.

Trung thực trong báo cáo

TÌNH HUỐNG Chậm hai tháng “đột ngột” ở tháng thứ 20 Một dự án công nghiệp kéo dài hai năm. Suốt 19 tháng, nhà thầu báo cáo “đúng tiến độ, vướng mắc trong tầm kiểm soát”. Đến tháng thứ 20, khi chỉ còn bốn tháng, nhà thầu báo chậm hai tháng và viện dẫn lý do khách quan. Dù các bên thiện chí đến đâu cũng không thể lấy lại mốc hợp đồng.

 

Tương tự, có nhà thầu cam kết tuân thủ hoàn toàn hồ sơ mời thầu, rồi sau khi ký hợp đồng mới đưa ra sai lệch hoặc lờ đi yêu cầu. Nếu chủ đầu tư giải quyết bằng thái độ “dĩ hòa vi quý”, mục tiêu và lợi ích dự án sẽ chịu hậu quả.

Áp dụng vào dự án của bạn

BỘ CÂU HỎI TỰ SOI TRƯỚC MỘT QUYẾT ĐỊNH QUAN TRỌNG ☐  Trách nhiệm: Tôi đã xét kỹ hậu quả của quyết định này, kể cả hậu quả pháp lý? ☐  Tôn trọng: Tôi đã lắng nghe những người bị ảnh hưởng và những người có ý kiến khác? ☐  Công tâm: Tôi có lợi ích riêng, quan hệ riêng nào liên quan? Tôi đã công khai điều đó chưa? ☐  Chính trực: Tôi có sẵn sàng giải thích quyết định này công khai, bằng dữ liệu thật? ☐  Bất tuân trí tuệ: Nếu chỉ đạo này sai, tôi đã có dữ liệu, lập luận và đồng minh để góp ý chưa?

 

Câu hỏi suy ngẫm

DÀNH CHO CÁ NHÂN HOẶC THẢO LUẬN NHÓM 1.    Bạn đã từng gặp tình huống “làm theo chỉ đạo thì bình an tức thời, làm đúng luật thì thảnh thơi cả đời” chưa? Bạn đã chọn thế nào? 2.    Trong bốn giá trị, giá trị nào bạn thấy khó giữ nhất trong môi trường làm việc hiện tại? Vì sao? 3.    Nếu phải nói “không” với một quyết định của cấp trên, bạn sẽ chuẩn bị những dữ liệu và đồng minh nào?

 

Kiểm tra nhanh

Câu 1. Theo định nghĩa trong bài, trách nhiệm bao gồm điều gì?

1. Chỉ hậu quả của những việc ta đã làm
2. Hậu quả của việc đã làm và của việc lẽ ra phải làm mà không làm
3. Trách nhiệm được ghi trong hợp đồng
4. Những việc cấp trên giao

Câu 2. Câu chuyện Tô Hiến Thành tiến cử Trần Trung Tá minh họa giá trị nào?

1. Trách nhiệm
2. Tôn trọng
3. Công tâm
4. Bất tuân trí tuệ

Câu 3. Tình huống nào phù hợp để vận dụng “bất tuân trí tuệ”?

1. Không đồng ý với phong cách ăn mặc của cấp trên
2. Lãnh đạo áp đặt mốc tiến độ không khả thi, xem nhẹ chất lượng
3. Muốn đổi sang một phần mềm quen thuộc hơn
4. Không thích một đồng nghiệp trong nhóm

Câu 4. Tình huống nhà thầu báo “đúng tiến độ” suốt 19 tháng rồi báo chậm 2 tháng vào tháng thứ 20 là bài học về:

1. Trung thực trong trao đổi thông tin và báo cáo
2. Kỹ thuật lập tiến độ
3. Ứng xử đa văn hóa
4. Quản lý chi phí

Đáp án và giải thích

Câu 1: B. Trách nhiệm gồm cả hậu quả của những việc có lợi cho dự án, trong khả năng làm được, nhưng ta đã không làm.

Câu 2: C. Ông tiến cử người hiền vì việc nước, không vì ơn riêng: một biểu hiện điển hình của công tâm.

Câu 3: B. Bất tuân trí tuệ dùng khi quyết định có thể gây hại cho lợi ích dự án hoặc trái chuẩn mực đạo đức, và phải có dữ liệu, lập luận.

Câu 4: A. Báo cáo thiếu trung thực khiến vấn đề bị phát hiện quá muộn để khắc phục.

Ghi nhớ

NHỮNG ĐIỀU CỐT LÕI CỦA BÀI •     Bốn giá trị đạo đức được thừa nhận phổ biến trong nghề quản lý dự án là trách nhiệm, tôn trọng, công tâm và chính trực. •     Trách nhiệm gồm cả hậu quả của việc đã làm và của việc lẽ ra phải làm mà không làm. “Phàm làm việc gì, trước hết phải xét kỹ đến hậu quả của nó.” •     Tôn trọng bắt đầu từ lòng tự trọng, thể hiện qua lắng nghe, không lạm dụng quyền hạn và tài nguyên, tôn trọng khác biệt văn hóa. •     Công tâm là quyết định không bị tư lợi, định kiến, thiên vị chi phối; tuyệt đối nói không với “văn hóa phong bì”. •     Chính trực là trung thực, giữ lời, kiên trì làm điều đúng, kể cả dám “bất tuân trí tuệ” có căn cứ.