PHẦN 7 · QUẢN LÝ THÍCH ỨNG, CHÚ TRỌNG GIÁ TRỊ

Bài 16. Năng lực thích nghi và ứng biến

Thời lượng đọc ≈ 20 phút   ·   Chương 16 sách “Quản lý dự án: Hiểu đúng & Làm thật”

Hiểu cái lẽ “âm dương tương thôi” thịnh suy thay nhau lên xuống, thì khi yên ổn không quên rằng sẽ có thể nguy,

khi vững không quên rằng sẽ có thể mất, khi trị không quên rằng sẽ có thể loạn.

— Kinh Dịch

MỤC TIÊU BÀI HỌC Sau bài này, bạn có thể: •     Hiểu chữ Trung, Chính, Thời trong Kinh Dịch và nguyên tắc “dĩ bất biến ứng vạn biến”. •     Giải thích vì sao chú trọng giá trị và lợi ích mở ra nhiều phương án hơn khi dự án biến động. •     Vận dụng tám sự thực hành chân chánh vào công việc dự án hằng ngày. •     Nhận diện hiện tượng “quả dưa hấu” trong báo cáo dự án.

 

Dự án hiếm khi diễn ra đúng như kế hoạch. Bên liên quan thay đổi, yêu cầu thay đổi, pháp luật thay đổi, địa chính trị biến động, thiên tai xảy ra. Làm sao giữ được sự vững vàng giữa vạn biến?

Trung, Chính và Thời

Trong Kinh Dịch – Đạo của người quân tử, học giả Nguyễn Hiến Lê luận: đạo lý trong thiên hạ chỉ là khiến cho việc không trung trở về chỗ Trung, việc không chính trở về chỗ Chính. Trung là có chừng mực, quân bình. Và cả bộ Dịch tóm lại trong chữ Thời: tùy thời mà vẫn giữ được Trung Chính, thì có thể “dĩ bất biến ứng vạn biến”.

Biết thời thì biết lúc nào nên cương, lúc nào nên nhu, lúc nào tiến, lúc nào thoái; “ích” không phải luôn tốt, “tổn” không phải luôn xấu. Biết tùy thời rất khó: phải bình tĩnh, vô tư, sáng suốt, có trí, và không lúc nào quên tu thân.

Dĩ bất biến ứng vạn biến

Biết người biết mình, phần thắng sẵn dành; biết đất biết giời, phần thắng vẹn mười.

— Tôn Tử

Mỗi giai đoạn dự án diễn ra trong một bối cảnh kinh tế, xã hội, địa chính trị riêng, với những bên liên quan có nhận thức, lợi ích và cách hành động riêng. Yêu cầu dự án phải lấy lại tiến độ và giữ nguyên mục tiêu ban đầu nhiều khi không còn khả thi, và còn làm hẹp tầm nhìn khi tìm giải pháp.

Bám mục tiêu sản phẩm ban đầu Phạm vi, chất lượng, chi phí, tiến độ như lúc đầu; ít phương án, dễ bế tắc.

Chú trọng giá trị và lợi ích Xét giá trị cho nhiều bên liên quan chính; rộng không gian để thống nhất phương án khả thi.

 

Để “tùy thời mà giữ Trung Chính”, có thể vận dụng phương pháp hành trì Bát chánh đạo như tám nguyên tắc bất biến. Theo Thiền sư Thích Nhất Hạnh, tám sự thực hành tương sinh tương tức, mỗi phần vừa là nhân vừa là quả của các phần kia; có thể bắt đầu từ chánh kiến.

Thực hành	Nghĩa đơn giản	Trong quản lý dự án
Chánh kiến	Thấy biết đúng sự thật	Thấy biết đúng sự thật về dự án
Chánh tư duy	Suy xét thấu đáo	Tư duy hệ thống, linh hoạt, phản biện
Chánh ngữ	Lời nói chân thật, có lợi	Truyền thông trung thực, lắng nghe chủ động
Chánh nghiệp	Hành động theo đạo đức	Hành động theo chuẩn mực nghề nghiệp
Chánh mạng	Sống bằng nghề lương thiện	Sống chân chính bằng nghề QLDA
Chánh tinh tấn	Siêng năng, chuyên cần	Kiên định với mục tiêu, lý tưởng
Chánh niệm	Chú tâm vào hành động	Nhận biết bản chất sự việc bây giờ và ở đây
Chánh định	Tập trung vào điều chính đáng	Tập trung vào vấn đề chính đáng của dự án

 

Tám sự thực hành trong dự án

Chánh kiến: thấy biết đúng sự thật về dự án

Thấy dự án là hệ thống nhiều thành phần, và thấy dự án trong từng thành phần. Thấy dự án biến chuyển theo thời gian, trong quan hệ nhân quả với nhiều bên liên quan, và thấy độ trễ giữa nhận thức và hành động của mình. Thấy dự án “của ta” vì phụ thuộc vào đóng góp của ta, nhưng cũng “không phải của ta” vì phụ thuộc rất nhiều bên khác; thành bại là kết quả “cộng nghiệp” của tất cả.

Chánh kiến đến từ tu dưỡng đạo đức, trau dồi kiến thức nhưng không coi là chân lý tuyệt đối, và tham gia hiệp hội nghề nghiệp để mở rộng góc nhìn.

Chánh tư duy: suy xét thấu đáo

• Tư duy hệ thống: nhìn tổng thể, toàn diện; thấy bên liên quan đến rồi đi qua từng giai đoạn.
• Tư duy linh hoạt: trong môi trường biến động, bất định, mơ hồ, phức tạp; linh động, cộng tác, cải tiến, chấp nhận thử thách.
• Tư duy phản biện: tự cho mình một “khoảng dừng” thay vì trả lời cảm tính, bộc phát; lập luận theo tiêu chuẩn trí tuệ phổ quát.

 

Chánh ngữ: truyền thông trung thực, lắng nghe chủ động

Khổng Tử dạy: nghe nhiều, điều gì nghi ngờ thì giữ lại, điều gì minh bạch thì nói thận trọng. Không che giấu sự thật, không bóp méo thông tin trong báo cáo, không kết luận từ thông tin sai.

Hình 16.3. Hiện tượng “quả dưa hấu”: vỏ xanh “mọi thứ trong tầm kiểm soát”, ruột đỏ với tinh thần làm việc thấp, nhiều phát sinh, mốc dự án thường xuyên bị điều chỉnh, quan hệ các bên căng thẳng.

Chánh nghiệp: hành động theo chuẩn mực

Ứng xử tử tế với các bên liên quan trên cơ sở hiểu biết và tin cậy; tôn trọng và dùng hiệu quả nguồn lực dự án; chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm để nâng tầm đồng nghiệp.

Chánh mạng: sống chân chính bằng nghề

Hành nghề bằng chính năng lực, tuân thủ pháp luật và quy tắc đạo đức; không xâm hại lợi ích hợp pháp của các bên, không lợi dụng quyền hạn trục lợi; giữ mình khỏi tham ô, lãng phí, tham nhũng. Kinh Pháp Cú nhắc rằng trong sạch hay không là do tự mình, không ai làm cho ai trong sạch được.

Chánh tinh tấn: kiên định với lý tưởng

Thiền sư Thích Nhất Hạnh giảng bốn phương pháp: không tạo cơ hội cho cảm xúc tiêu cực phát khởi; làm lắng dịu hoặc thay thế chúng khi đã biểu hiện; mời hạt giống tích cực lên vùng ý thức; giữ tâm hành thiện ở đó càng lâu càng tốt.

Môi trường độc hại kích hoạt hạt giống xấu. Vì thế cần cùng kiến tạo văn hóa cộng tác, thấu cảm, cam kết chuẩn mực đạo đức, văn hóa “nói không với phong bì”; tổ chức bồi dưỡng thường xuyên; họp định kỳ để thấy rõ thực trạng; và ghi nhận, tưởng thưởng những tấm gương tốt.

Chánh niệm: có mặt ở đây và bây giờ

Ngồi họp nhưng tâm đang lướt web, hay giải quyết vấn đề nhưng tâm toan tính lợi riêng hoặc lo âu về tương lai, là không “thực sự có mặt”. Theo Thiền sư Thích Nhất Hạnh, an trú trong hiện tại không có nghĩa là không nghĩ đến quá khứ hay hoạch định tương lai, mà là không đánh mất mình trong lo lắng; tương lai được làm bằng hiện tại, chăm sóc hiện tại cho đàng hoàng là đã làm hết sức cho tương lai.

Chánh định: tập trung vào điều chính đáng

Nhìn xuyên qua vỏ “quả dưa hấu” để thấu hiểu tình trạng thật, nguyên nhân gốc rễ và quan hệ nhân quả. Tập trung vào vấn đề cần giải quyết, tránh lan man. Tập trung vào mục tiêu lợi ích, còn phương pháp, công cụ chỉ là phương tiện, như chiếc đò đưa ta sang sông.

KẾT QUẢ CỦA TÁM SỰ THỰC HÀNH Làm chủ thân và tâm, nếp sống chân chính, hạnh phúc khi làm dự án dù thuận lợi hay khó khăn; bình an, vững chãi, sáng suốt. Khi cả đội ngũ cùng thực hành, tổ chức có môi trường hòa hợp, thấu cảm, cộng tác và đủ năng lượng để ứng phó với mọi thăng trầm.

 

Áp dụng vào dự án của bạn

MỘT TUẦN THỰC HÀNH ☐  Chánh kiến: Liệt kê ba điều mình tin về dự án mà chưa kiểm chứng. ☐  Chánh tư duy: Trước một quyết định khó, tạm dừng một ngày và lập luận bằng dữ liệu. ☐  Chánh ngữ: Báo cáo tuần có một mục “vấn đề thật” không tô vẽ. ☐  Chánh niệm: Họp không mở điện thoại, không làm việc khác. ☐  Chánh định: Mỗi ngày xác định một việc quan trọng nhất cho mục tiêu lợi ích của dự án.

 

Câu hỏi suy ngẫm

DÀNH CHO CÁ NHÂN HOẶC THẢO LUẬN NHÓM 1.    Dự án của bạn có đang “xanh vỏ đỏ lòng” không? Chỉ số nào có thể cho bạn biết? 2.    Lần gần nhất bạn phản ứng vội vàng với một vấn đề dự án, một “khoảng dừng” có giúp bạn quyết định khác đi không? 3.    Trong cuộc họp dự án, bạn có thực sự “có mặt” không?

 

Kiểm tra nhanh

Câu 1. Theo Nguyễn Hiến Lê, cả bộ Kinh Dịch tóm lại trong chữ nào?

1. Trung
2. Chính
3. Thời
4. Tín

Câu 2. Hiện tượng “quả dưa hấu” mô tả điều gì?

1. Dự án có nhiều giai đoạn
2. Báo cáo bên ngoài tốt đẹp nhưng bên trong có nhiều vấn đề nghiêm trọng
3. Dự án nông nghiệp
4. Chi phí tăng theo mùa

Câu 3. Thực hành nào gắn với truyền thông trung thực và lắng nghe chủ động?

1. Chánh kiến
2. Chánh ngữ
3. Chánh mạng
4. Chánh tinh tấn

Câu 4. Khi mục tiêu ban đầu không còn khả thi, bài khuyến nghị:

1. Ép dự án lấy lại tiến độ bằng mọi giá
2. Chú trọng giá trị và lợi ích cho các bên liên quan chính để tìm phương án khả thi
3. Dừng dự án ngay
4. Giữ nguyên mục tiêu và chờ

Đáp án và giải thích

Câu 1: C. Tùy Thời mà vẫn giữ được Trung Chính.

Câu 2: B. Vỏ xanh “mọi thứ trong tầm kiểm soát”, ruột đỏ với phát sinh, chậm mốc, quan hệ căng thẳng.

Câu 3: B. Chánh ngữ là lời nói chân thật, đem lại lợi ích chính đáng.

Câu 4: B. Tập trung vào giá trị, lợi ích mở rộng không gian lựa chọn phương án.

Ghi nhớ

NHỮNG ĐIỀU CỐT LÕI CỦA BÀI •     Kinh Dịch tóm lại trong chữ Thời: tùy thời mà vẫn giữ được Trung Chính, biết lúc cương lúc nhu, lúc tiến lúc thoái. •     Khi mục tiêu ban đầu không còn khả thi, chú trọng giá trị và lợi ích cho các bên liên quan chính mở ra nhiều không gian lựa chọn hơn. •     Bát chánh đạo là tám nguyên tắc bất biến: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định; tương sinh tương tức, bắt đầu từ chánh kiến. •     Hiện tượng “quả dưa hấu”: báo cáo xanh bên ngoài, vấn đề đỏ bên trong. Chánh ngữ và chánh định giúp nhìn xuyên qua lớp vỏ. •     Tám sự thực hành đem lại sự bình an, vững chãi, sáng suốt cho cá nhân và môi trường hòa hợp cho tổ chức.