PHẦN 2 · ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP

Bài 3. Tư duy đạo đức và phát triển nhân cách

Thời lượng đọc ≈ 18 phút   ·   Chương 3 sách “Quản lý dự án: Hiểu đúng & Làm thật”

Hãy giữ tâm mình tốt, vì tâm trí thể hiện thành lời nói của bạn.

Hãy giữ lời nói của mình tốt, vì lời nói hiện thân thành cách hành xử…

Hãy giữ những giá trị tốt, vì nó cấu thành số phận của bạn.

— Mahatma Gandhi

MỤC TIÊU BÀI HỌC Sau bài này, bạn có thể: •     Rút ra ba nguyên tắc rèn luyện đạo đức từ tấm gương Hồ Chí Minh và áp dụng vào nghề dự án. •     Lập luận đạo đức theo 8 yếu tố tư duy và kiểm tra bằng 10 tiêu chuẩn trí tuệ phổ quát. •     Mô tả chuỗi năm bước tu dưỡng: tâm, lời nói, hành xử, thói quen, giá trị. •     Lập kế hoạch thay một thói quen xấu bằng một thói quen tốt.

 

Biết bốn giá trị đạo đức mới là bước đầu. Bài này trả lời câu hỏi tiếp theo: làm sao để đạo đức trở thành năng lực, thể hiện trong từng quyết định và từng thói quen hằng ngày?

Tấm gương và ba nguyên tắc rèn luyện

Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu yêu cầu với cán bộ: “thật sự cần kiệm liêm chính, chí công vô tư”, và ví: “Trời có bốn mùa… Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính. Thiếu một đức, thì không thành người.” Từ tư tưởng của Người, có thể rút ra ba nguyên tắc rèn luyện rất gần với nghề dự án:

NGUYÊN TẮC 1 Tu dưỡng bền bỉ suốt đời “Ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong.” Chủ nghĩa cá nhân như cỏ dại, phải gột rửa như rửa mặt hằng ngày.

NGUYÊN TẮC 2 Nêu gương, nói đi đôi với làm “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền.”

NGUYÊN TẮC 3 Xây đạo đức mới, chống phi đạo đức “Trước hết phải đánh thắng lòng tà là kẻ thù trong mình.” Tự phê bình và phê bình thiết thực mà thân ái, từ trên xuống và dưới lên.

 

Lập luận đạo đức

Triết gia Krishnamurti cảnh báo rằng ta thường nuôi dưỡng tâm trí để ngày càng khéo léo, tinh vi hơn nhưng lại ít chân thành hơn và không thể đối mặt với sự thật. Lập luận đạo đức giúp ta tránh điều đó. Nền tảng của nó là hiểu rõ khái niệm đạo đức và các nguyên tắc gắn với chúng, chẳng hạn những nguyên tắc phổ quát trong Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền: mọi người bình đẳng về nhân phẩm và trước pháp luật, có quyền làm việc với điều kiện công bằng, có quyền hưởng mức sống thích đáng.

8 yếu tố tư duy (Richard Paul & Linda Elder)

Yếu tố	Câu hỏi tự đặt ra trong tình huống dự án
Mục đích	Mục tiêu đạo đức tôi cần đạt được là gì?
Câu hỏi của vấn đề	Chính xác thì vấn đề cần trả lời là gì?
Thông tin	Tôi dựa vào dữ kiện, sự kiện, kinh nghiệm nào? Chúng có đáng tin không?
Diễn giải	Tôi suy luận gì từ thông tin đó? Có cách hiểu khác không?
Khái niệm	Khái niệm, nguyên tắc đạo đức nào dẫn dắt tư duy của tôi?
Giả định	Điều gì tôi đang coi là hiển nhiên?
Hàm ý	Nếu làm vậy, hệ quả với từng bên liên quan là gì?
Quan điểm	Tôi đang đứng ở góc nhìn nào? Góc nhìn của người khác ra sao?

 

Một lập luận vững phải đạt 10 tiêu chuẩn trí tuệ phổ quát: rõ ràng, đúng đắn, chính xác, có liên quan, có độ sâu, có độ rộng, hợp logic, có ý nghĩa, công minh và hoàn chỉnh.

Này các Kālāma, chớ có tin vì nghe báo cáo, chớ có tin vì nghe truyền thuyết… chớ có tin vì phù hợp với định kiến; chớ có tin vì phát xuất từ nơi có uy quyền… Khi nào tự mình biết rõ các pháp này là bất thiện, đưa đến bất hạnh khổ đau, hãy từ bỏ chúng.

— Kinh Tăng Chi Bộ, Hòa thượng Thích Minh Châu dịch

Lời dạy này là một bài học tư duy phản biện: đừng chấp nhận một nhận định chỉ vì nó đến từ báo cáo, truyền thống hay người có quyền, mà hãy tự kiểm chứng.

Năm bước tu dưỡng đạo đức

Lời của Gandhi ở đầu bài gợi ra một chuỗi nhân quả. Mỗi mắt xích là một nơi để rèn luyện:

• Giữ tâm tốt: Nhìn sự việc đúng bản chất, không để định kiến xen vào.
• Giữ lời nói tốt: Bình thản, lắng nghe, nói chừng mực, đúng bản chất.
• Giữ hành xử tốt: Tử tế, trung thực, chính trực; nêu gương.
• Giữ thói quen tốt: Bỏ thói quen xấu, thực hành thói quen tốt có kỷ luật.
• Giữ giá trị tốt: Thói quen tốt thành phẩm chất cá nhân và bản sắc tổ chức.

 

Giữ tâm tốt

Tâm là nơi khởi đầu của điều thiện lẫn điều bất thiện: lý tưởng phụng sự hay tham vọng vị kỷ, sự vô tư hay phân biệt, kỳ thị. Tu dưỡng tâm là nuôi dưỡng những hạt giống thiện và nhận diện, ngăn chặn hạt giống bất thiện. Khi tâm sáng, ta nhìn sự việc dự án trung thực, khách quan và có được sự minh mẫn để giải quyết.

Giữ lời nói tốt

Giao tiếp với các bên liên quan không tránh khỏi tranh luận gay gắt. Với tâm trong sáng, ta bình thản, chú tâm lắng nghe để hiểu đối tác; lời nói vì thế chừng mực và đi vào đúng bản chất, cùng tìm giải pháp cùng thắng.

Giữ hành xử tốt

Phim tài liệu Chuyện tử tế của đạo diễn Trần Văn Thủy nhắc: “Thiếu sự tử tế thì chúng ta không còn là con người nữa.” Đối xử chân thành, tử tế với mọi bên liên quan tạo dựng niềm tin, sự tôn trọng và tinh thần hợp tác.

Giữ thói quen tốt

Thói quen xấu đã hình thành thì khó bỏ; thói quen tốt đòi hỏi thực hành thường xuyên. Cách làm:

1. Dựa vào bốn chuẩn mực trách nhiệm, công tâm, tôn trọng, chính trực để tìm động cơ thay đổi.
2. Xác định hành vi thay thế cụ thể và thực hành thường xuyên.
3. Duy trì kỷ luật thực hành, và giúp đồng đội cùng làm.

 

Giữ giá trị tốt

Khi thói quen tốt thành nếp sống chung của môi trường dự án, chúng hình thành giá trị và bản sắc văn hóa của tổ chức quản lý dự án. Người xưa dạy: “Gương sáng thì bụi vẩn không đọng, đọng thì không sáng.”

Lão Tử trong Đạo đức kinh cũng khuyên: với người lành hay người chẳng lành, ta đều lấy lành mà đối đãi; với người thành tín hay không thành tín, ta đều lấy thành tín mà đối đãi.

Áp dụng vào dự án của bạn

KẾ HOẠCH ĐỔI MỘT THÓI QUEN TRONG 30 NGÀY ☐  Tôi đã gọi tên một thói quen cụ thể muốn bỏ (ví dụ: ngắt lời người khác trong họp). ☐  Tôi đã gắn nó với một giá trị (ví dụ: tôn trọng) làm động cơ. ☐  Tôi đã chọn hành vi thay thế (ví dụ: ghi chú ý kiến và chờ người kia nói xong). ☐  Tôi đã nhờ một đồng nghiệp nhắc nhở và phản hồi định kỳ. ☐  Sau 30 ngày, tôi tự đánh giá và chia sẻ bài học với nhóm.

 

Câu hỏi suy ngẫm

DÀNH CHO CÁ NHÂN HOẶC THẢO LUẬN NHÓM 1.    Hãy chọn một quyết định khó gần đây và phân tích lại theo 8 yếu tố tư duy. Có giả định nào bạn chưa từng đặt câu hỏi? 2.    Thói quen nào của bạn (ví dụ họp muộn, trả lời email cộc lốc, trì hoãn quyết định) đang ảnh hưởng đến văn hóa dự án? 3.    Lời dạy cho người Kālāma gợi ý gì về cách bạn tiếp nhận các “chỉ đạo” hay “kinh nghiệm” truyền miệng trong tổ chức?

 

Kiểm tra nhanh

Câu 1. Yếu tố nào KHÔNG thuộc 8 yếu tố tư duy của Paul & Elder?

1. Giả định
2. Hàm ý
3. Quyền lực
4. Quan điểm

Câu 2. Theo chuỗi tu dưỡng trong bài, thói quen tốt khi được duy trì như nếp sống chung sẽ hình thành điều gì?

1. Quy trình ISO
2. Giá trị và bản sắc văn hóa của tổ chức
3. Hợp đồng lao động
4. Kế hoạch dự án

Câu 3. Lời dạy cho người Kālāma khuyên điều gì?

1. Tin theo người có uy quyền
2. Tin theo truyền thống lâu đời
3. Tự mình kiểm chứng trước khi chấp nhận hay từ bỏ
4. Không tin vào điều gì cả

Câu 4. “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn” gắn với nguyên tắc rèn luyện nào?

1. Tu dưỡng bền bỉ suốt đời
2. Nêu gương, lời nói đi đôi với việc làm
3. Xây dựng đạo đức mới
4. Tự phê bình và phê bình

Đáp án và giải thích

Câu 1: C. 8 yếu tố là mục đích, quan điểm, giả định, hàm ý, thông tin, diễn giải, khái niệm và câu hỏi của vấn đề.

Câu 2: B. Thói quen tốt kết tinh thành phẩm chất cá nhân; khi thành nếp chung, chúng tạo giá trị và bản sắc văn hóa tổ chức.

Câu 3: C. Đừng tin chỉ vì báo cáo, truyền thống hay uy quyền; hãy tự biết rõ điều gì thiện, điều gì bất thiện.

Câu 4: B. Đây là nguyên tắc nêu gương đạo đức, nói đi đôi với làm.

Ghi nhớ

NHỮNG ĐIỀU CỐT LÕI CỦA BÀI •     Hiểu các phẩm chất đạo đức chưa đủ; cần biết lập luận để phân biệt đúng sai và rèn luyện thường xuyên từ ý nghĩ đến hành vi. •     Ba nguyên tắc rèn luyện: tu dưỡng bền bỉ suốt đời; nêu gương, lời nói đi đôi với việc làm; xây đạo đức mới, đấu tranh với phi đạo đức. •     Lập luận đạo đức gồm 8 yếu tố (mục đích, quan điểm, giả định, hàm ý, thông tin, diễn giải, khái niệm, câu hỏi) và phải đạt 10 tiêu chuẩn trí tuệ. •     Tu dưỡng đi theo chuỗi tâm → lời → hành xử → thói quen → giá trị; khi thói quen tốt thành nếp chung, chúng hình thành bản sắc văn hóa tổ chức.