***

Dương thịnh cực thì suy lần, để cho âm thịnh lên; khi âm thịnh cực thì cũng suy lần để cho dương thịnh lên… Hiểu cái lẽ “âm dương tương thôi” thịnh suy thay nhau lên xuống, thì khi yên ổn không quên rằng sẽ có thể nguy, khi vững không quên rằng sẽ có thể mất, khi trị không quên rằng sẽ có thể loạn. Nhờ vậy mà thân yên, nước vững.

Kinh Dịch

***

Trong cuốn sách “Kinh Dịch – Đạo của người quân tử”, Học giả Nguyễn Hiến Lê luận về Kinh Dịch như sau:

““Đạo lý trong thiên hạ chỉ là khiến cho việc không trung trở về chỗ Trung, việc không chính trở về chỗ Chính”.

Chính không phải chỉ có nghĩa là ngay thẳng, mà còn có nghĩa là hợp chính nghĩa, hợp đạo. Nhưng Dịch cho rằng Chính không quí bằng Trung, vì hễ Trung thì cũng là Chính, mà Chính chưa chắc đã là Trung. Trung tức là có chừng mực: “Trời đất có chừng mực nên mới thành bốn mùa” mà vạn vật mới phát triển được. Chừng mực cũng là luật quân bình, nắng không nắng quá, mưa không mưa quá, nắng mưa, ấm lạnh phải thay nhau để điều hòa khí hậu…

Đạo trời “Khuy doanh nhi ích khiêm”, cái gì đầy thì làm cho khuyết đi, cái gì thấp kém thì bù đắp cho, cũng chỉ là để cho vạn vật được cân xứng, quân bình, nghĩa là đắc trung…

Chính, Trung lại gồm trong chữ Thời.

Cả bộ Dịch chỉ tóm lại trong chữ Thời. Tùy Thời mà vẫn giữ được Trung Chính. Nắm được luật đó thì ta có thể ứng được với vạn cái biến trong đời (dĩ bất biến ứng vạn biến).

Chúng ta sẽ biết lúc nào nên cương, lúc nào nên nhu, lúc nào nên tiến, lúc nào nên thoái, lúc nào nên động, lúc nào nên tĩnh, lúc nào nên nhường nhịn, lúc nào nên tấn công, “ích” (tăng) không phải là luôn luôn tốt, cần phải biết khi nào nên ích, ích cái gì, ích cho ai, tổn không phải là luôn luôn xấu, tổn giảm được các tật của mình thì lại là tốt, tổn của người giàu để ích người nghèo là tốt; cải cách phải hợp thời mới tốt; mà đức thành tín cũng phải biết biến thông mới tốt.

Biết tùy thời là điều rất khó, phải bình tĩnh vô tư, sáng suốt, phải có trí. Dịch trọng cả đức lẫn trí. Dịch cho ta bài học tự cường, kiên nhẫn, không lúc nào quên việc tu thân, luyện tài đức cho uẩn súc mỗi ngày thêm một chút, tiến hoài để gặp thời thì giúp nước, không bao giờ từ bỏ trách nhiệm, mà không cầu danh lợi.”

Dĩ bất biến ứng vạn biến

Tôn Tử nói: “Biết người biết mình, phần thắng sẵn dành; biết đất biết giời, phần thắng vẹn mười”.

Làm dự án trải qua nhiều giai đoạn từ khi chuẩn bị cho đến khi hoàn thành và đưa vào khai thác sử dụng. Từng giai đoạn dự án lại diễn ra trong một khoảng thời gian và phạm vi không gian nhất định, trong hiện trạng bối cảnh kinh tế – xã hội của đất nước, tình hình địa chính trị của khu vực và thế giới. Từng giai đoạn lại có nhiều công việc mà mỗi công việc lại có các bên liên quan bị ảnh hưởng bởi hoặc có quyền tác động đến công việc đó. Mỗi bên liên quan lại là một cá nhân, một nhóm hoặc một tổ chức có các nhận thức, mối quan tâm và lợi ích riêng và có các cách suy nghĩ, hành động đặc trưng.  

Sự thay đổi thái độ, hành vi hay sự can thiệp của bên liên quan, hoặc sự thay đổi yêu cầu công việc, hoặc sự thay đổi quy định pháp luật, hoặc sự biến động tình hình địa chính trị, hoặc sự kiện thiên tai… khi xảy ra đều có ảnh hưởng đến dự án, từ mức độ nhỏ, kiểm soát được cho đến mức độ phức hợp, khó lường.

Vì vậy, các dự án hiếm khi được thực hiện chính xác theo đúng những gì kế hoạch đề ra. Việc yêu cầu dự án lấy lại tiến độ và hoàn thành sản phẩm dự án bàn giao đáp ứng các mục tiêu (phạm vi, chất lượng, chi phí, tiến độ) ban đầu nhiều khi không còn khả thi và làm hạn chế tầm nhìn của tổ chức quản lý dự án và các bên liên quan trong việc tìm kiếm, lựa chọn các giải pháp tối ưu cho dự án.  

Thay vì vẫn giữ các mục tiêu yêu cầu ban đầu về sản phẩm dự án bàn giao, việc chú trọng vào giá trị và lợi ích mà dự án sẽ mang lại cho nhiều bên liên quan chính sẽ tạo điều kiện rộng mở và nhiều không gian hơn cho các bên tìm kiếm, thống nhất được các phương án hợp lý và khả thi để tiếp tục thực hiện dự án.

Vậy thì trong suốt vòng đời biến dịch của dự án, chúng ta làm thế nào để “Tùy Thời mà vẫn giữ được Trung Chính”? Làm thế nào để chúng ta xác định được trong tình huống hay bối cảnh thay đổi đó các giá trị và lợi ích nào sẽ mang lại cho nhiều bên liên quan? Làm thế nào để ta hiểu đúng bản chất sự thật của vấn đề? Làm thế nào để chúng ta tư duy tìm ra giải pháp đúng và hành động đúng đắn? Làm cách nào để chúng ta vững vàng, kiên định trước các thách thức? Và làm thế nào để chúng ta hạnh phúc trong khi đang làm dự án?…

Kiến thức về quản lý dự án rất phong phú, các phương pháp, kỹ thuật, công cụ  quản lý dự án cũng đa dạng, nhưng làm sao để hấp thụ những cái phù hợp và biến chúng thành kiến thức làm, thành năng lực của cá nhân, của tổ chức quản lý dự án của chúng ta và để rồi vận dụng các năng lực đó giải quyết thích đáng các vấn đề chúng ta gặp phải hàng ngày khi làm dự án?

Trong đạo Phật có phương pháp hành trì Bát Chánh Đạo mà chúng ta có thể vận dụng như những nguyên tắc bất biến để ứng phó với vạn diễn biến trong quá trình làm dự án.

Với mục đích vận dụng vào cuộc sống và công việc, chúng ta có thể hiểu Bát Chánh Đạo theo cách đơn giản là tám sự thực hành: Chánh kiến là sự thấy biết đúng sự thật và hiểu biết sáng suốt , không bị các định kiến che mờ. Chánh tư duy là tư duy đúng đắn, suy xét thấu đáo mọi việc. Chánh ngữ là lời nói chân thật, đem lại lợi ích chính đáng, không làm tổn hại danh dự người khác. Chánh nghiệp là hành động dựa trên các chuẩn mực đạo đức, có lương tâm nghề nghiệp. Chánh mạng là sống bằng nghề nghiệp lương thiện, chính đáng, không gây tổn hại cho người khác. Chánh tinh tấn là siêng năng, chuyên cần. Chánh niệm là chú tâm vào hành động của mình. Chánh định là tập trung tư tưởng vào vấn đề chính đáng, đúng chân lý.

Theo Thiền sư Thích Nhất Hạnh, tám sự thực hành chân chánh (Bát Chánh Đạo) tương sinh tương tức, mỗi phần đều là nhân và quả của các phần kia. Theo đạo lý duyên khởi thì không có nguyên nhân đầu tiên, không có một cái gì thuần túy là nhân hay thuần túy là quả. Một nhân không bao giờ đủ đưa tới quả mà phải có rất nhiều nhân để tạo nên một quả. Mỗi hiện tượng đều do tất cả những hiện tượng khác phối hợp và biểu hiện ra và mỗi vật có mặt trong tất cả các vật khác. Chúng ta có thể bắt đầu với sự thực hành chánh kiến trước tiên, rồi các thực hành khác như là nhân vừa là quả của chánh kiến.

Hình 1. Bát chánh đạo (nguồn: langmai.org)

Sự thấy biết đúng sự thật về dự án (Chánh kiến)

Khổng Tử nói: “Phải quan sát nhiều, nếu có điều gì nguy hại thì dẹp lại một bên, đừng làm; còn những điều gì xét thấy chắc chắn, đảm bảo thì làm một cách thận trọng, như vậy nhất định giảm được nhiều điều hối hận“.

Ta thấy biết dự án là hệ thống gồm nhiều thành phần nhưng cũng nhìn thấy dự án được biểu hiện trong từng thành phần. Thấy biết dự án biến chuyển theo thời gian, trong các mối quan hệ nhân quả, tương tác với nhiều bên liên quan, thấy biết độ trễ giữa nhận thức và hành động của chúng ta.

Hình 2. Thấy biết sự biến chuyển theo thời gian của dự án

Thấy biết vấn đề của dự án với nguyên nhân gốc rễ của nó mà không bị che mờ bởi các định kiến của mình. Thấy dự án là “của ta”, phụ thuộc vào sự có mặt và đóng góp của ta, nhưng cũng thấy dự án “không phải là của ta” mà phụ thuộc vào các ảnh hưởng, quyết định và đóng góp của rất nhiều bên liên quan. Để rồi ta biết sự thành công hay thất bại của dự án tùy thuộc vào kết quả “cộng nghiệp” của tất cả.

Sự thấy biết đúng sự thật về dự án sẽ có được khi ta thường xuyên tu dưỡng đạo đức nghề nghiệp; trau dồi kiến thức nhưng không xem chúng là chân lý vì biết mình có thể sai; tham gia hiệp hội nghề nghiệp về quản lý dự án, mở mang góc nhìn, đón nhận nhiều quan điểm và cách làm hay.

Trích từ sách: “Quản lý dự án: Hiểu đúng & Làm thật”

Làm dự án, nhiều khi ta tự vấn không biết cách hành xử hay quyết định như vậy của bản thân trong những hoàn cảnh hay tình huống đó của dự án có đúng đạo đức hay không? Ta đã áp dụng được các nguyên tắc đạo đức thích hợp cho những vấn đề cụ thể của dự án? Ta đã đứng trên nhiều góc nhìn khác nhau để soi rọi vấn đề hay tự cho mình sở hữu “chân lý” và quyết định mọi thứ?

Trước hết, ta cần tự vấn xem mình đã hiểu rõ về đạo đức, về những khái niệm, hình thức phản ánh ở dạng khái quát nhất về sự vật, hiện tượng của hiện thực và những mối liên hệ giữa chúng, và những nguyên tắc, được xác định và thừa nhận một cách phổ quát, nhằm giúp ta nhận thức và điều chỉnh các hành vi của mình để phù hợp với mục đích đem lại phúc lợi cho con người, cộng đồng, xã hội hay chưa?

Bởi lẽ để sống một cuộc đời đạo đức, ta cần nhận thức rõ và phân biệt được các khái niệm đạo đức và các khái niệm vô đạo đức, các hành động nào là đạo đức và các hành động nào là vô đạo đức. May mắn là nhân loại có chung nhận định về các khái niệm đạo đức phổ quát như: trung thực, chính trực, tin cậy, không thiên vị, công bằng, vị tha, tôn trọng, lịch sự, tử tế, vô tư, liêm chính, cảm thông, trắc ẩn, thấu hiểu …; và các khái niệm mô tả hành vi hay động cơ vô đạo đức như: lừa dối, xảo trá, bất lương, định kiến, bất công, nhẫn tâm, thô lỗ, vị kỷ, hám lợi, vô tâm, nhẫn tâm, cố chấp …

Trong số các khái niệm đạo đức đó, trách nhiệm, tôn trọng, công tâm và chính trực là các giá trị đạo đức được thừa nhận và áp dụng phổ biến trong nghề quản lý dự án.

Sự cần thiết của tư duy phản biện:

Sự khác nhau giữa tư duy phản biện và sự chỉ trích, chế bai:

Các rào cản chính đối với tư duy phản biện:

3 loại tính cách phổ biến:

Các giai đoạn phát triển tư duy phản biện:

Rèn luyện phát triển tư duy phản biện: